Het Spaanse Californië: waarom Cartagena bestaat dankzij een berg bij La Unión

Cartagena is een van de mooiste havensteden van Spanje, en bijna iedereen die er komt denkt dat de haven de reden is dat de stad er ligt. Dat klopt maar half. Cartagena is gesticht om wat er in de heuvels achter de stad zat — erts, zilverhoudend erts, in hoeveelheden die een oorlogseconomie konden financieren. Zonder die berg was er geen stad geweest, en zeker niet op deze plek.

Dat verhaal loopt door tot vandaag, en niet alleen in de leuke richting. Dezelfde mijnbouw die deze kust rijk maakte, heeft er ook een van de grootste milieudossiers van Spanje achtergelaten. Wie hier een huis zoekt, rijdt er dwars doorheen: over de N-332, langs oranjerode heuvels vol schoorstenen, en langs een baai die geen baai meer is.

Veertigduizend man, twintig eeuwen geleden

De Carthagers stichtten hier in de derde eeuw voor Christus Qart Hadasht, het latere Carthago Nova en nu Cartagena. Niet om het uitzicht: de natuurlijke haven lag op loopafstand van ertslagen die zilver bevatten.

Hoe groot dat was, weten we uit een klassieke bron. De geograaf Strabo geeft door wat Polybius over de zilvermijnen bij Carthago Nova schreef: ze lagen zo’n twintig stadiën van de stad, er werkten veertigduizend arbeiders, en ze brachten het Romeinse volk in die tijd vijfentwintigduizend drachmen per dag op. Dat is geen zijactiviteit. Dat is de motor onder een imperium.

Veertigduizend mensen onder de grond, om een stad boven de grond mogelijk te maken.

De omstandigheden waren navenant. Diodorus beschrijft mijnwerkers die dag en nacht in de gangen doorbrachten en er hun gezondheid en vaak hun leven lieten. Het overgrote deel van dat werk werd door slaven gedaan. Dat hoort bij dit erfgoed, en het is geen detail dat je in een reisfolder terugvindt.

Cabezo Rajao: de berg met de spleet

De bekendste plek van die vroege mijnbouw ligt op de grens van Cartagena en La Unión: Cabezo Rajao. De naam betekent zoiets als gespleten heuvel, en die naam is verdiend. Aan de oppervlakte lag hier een ader galena argentífera — loodglans met zilver erin — die met de pikhouweel is leeggehakt. Wat overbleef was een grote snee dwars door de top.

Belangrijk voor het juiste beeld: het ging dus niet om aders zuiver zilver. Het zilver zat in het lood. Het maakte de streek beroemd, maar qua tonnages ging het altijd om lood, en later ook om zink en ijzer.

Wat je vandaag op de heuvel ziet, is een gelaagd monument. De Romeinse snee, en daar bovenop de negentiende- en twintigste-eeuwse laag: schoorstenen, machinehuizen, kantoortjes, wasserijen en schachtbokken van de mijnen die hier later werkten. Het complex is beschermd als Bien de Interés Cultural in de categorie Sitio Histórico, en die bescherming strekt zich uit over het hele terrein inclusief het naastgelegen Cabezo Agudo.

1840: het Spaanse Californië

Na de Romeinse tijd viel de mijnbouw grotendeels stil. Pas rond 1840 begon de tweede koorts, en die was heftiger dan de eerste. Binnen enkele jaren werden er in de Sierra Minera meer dan vijftienhonderd mijnconcessies aangevraagd. De streek kreeg de bijnaam waar de kop van dit artikel op teruggrijpt: het Spaanse Californië.

De cijfers zijn behoorlijk: tussen 1860 en 1900 kwam ongeveer 24 procent van de totale Spaanse loodproductie uit dit gebied, waarmee het tot de belangrijkste producenten ter wereld hoorde. In 1860 maakte La Unión zich los van Cartagena en werd een zelfstandige gemeente. Op het hoogtepunt woonden er zo’n 36.000 mensen — ruim het dubbele van nu.

Die mensen kwamen van ver, vooral uit Almería en de rest van Andalusië. Ze namen hun muziek mee, en die veranderde onder de grond van karakter. Zo ontstonden de flamencostijlen van de Levante: de mineras en de cartageneras, letterlijk mijnwerkersliederen. La Unión heeft daar zijn tweede leven aan te danken — het jaarlijkse Cante de las Minas-festival is internationaal een begrip en trekt de streek elk najaar even helemaal uit de schaduw.

Portmán: de baai die verdween

En dan de andere kant van het verhaal. Portmán was in de oudheid een echte haven — de Romeinse naam Portus Magnus zegt genoeg. Tot ver in de twintigste eeuw lag hier een natuurlijke baai met een dorp eraan.

Hoe belangrijk die haven was, blijkt uit wat er aan de rand van de baai in de grond zat. Bij de Villa Romana Huerto del Paturro, ontdekt in 1969, zijn inmiddels een twaalftal vertrekken gedocumenteerd, verdeeld over terrassen die met trappen aan elkaar en aan de zee lagen. Er kwamen mozaïeken, ingevoerd marmer en muurschilderingen uit, plus een thermencomplex. De villa had ook een productiekant: gezouten vis, garum en esparto, verscheept over zee. Aan het eind van de derde eeuw werd ze definitief verlaten.

Vanaf de jaren vijftig veranderde de mijnbouw van karakter. De ondergrondse gangen maakten plaats voor dagbouw op grote schaal, met wasinstallaties die enorme hoeveelheden fijn afvalmateriaal produceerden. Dat afval ging niet naar een bezinkbekken. Het ging de zee in. Tussen 1957 en 1990 werd ongeveer zestig miljoen ton mineraal afval in de baai geloosd. De baai vulde zich, de kustlijn schoof honderden meters op, en wat overbleef is de oranjerode vlakte die er nu ligt.

Het grootste bedrijf in het gebied was Peñarroya, dat op zijn hoogtepunt in 1987 goed was voor ongeveer veertig procent van de Spaanse loodproductie en tien procent van de zinkproductie. In 1991 sloten de mijnen definitief, door uitputting van de winbare voorraden en dalende metaalprijzen. Wat achterbleef was een streek zonder werk en met een opgeruimd te worden landschap.

Waar het dossier nu staat

Het herstel van de baai loopt al decennia, en het is nog steeds niet beslist. Dit is geen afgesloten geschiedenis maar een lopend dossier — en dat is precies waarom het voor kopers relevant is.

In februari 2026 hief het ministerie voor Ecologische Transitie de tijdelijke opschorting van het ontwerpcontract op. Het ontwerpbureau mag sindsdien verder werken aan het uitvoeringsproject en de milieueffectrapportage, zonder zich strikt vast te leggen op één eerder gepresenteerde variant, maar wél met verwerking van de conclusies van de onderzoeken van het CEDEX. Als beide documenten klaar zijn, volgt een openbare inspraakronde en worden adviezen van andere overheden en wetenschappelijke instanties opgevraagd.

Wij kiezen in deze discussie geen partij. Wat we wél vaststellen: er ligt nog geen definitief besluit, en zolang dat er niet is, blijft de toekomst van de baai en het dorp erachter onzeker.

Wat dit betekent als u hier wilt kopen

Nu het deel dat een verkopende partij zelden uit zichzelf aansnijdt. Wie de vraagprijzen in La Unión, Portmán en de dorpjes in de Sierra Minera vergelijkt met die aan de Mar Menor of bij Cabo de Palos, ziet een fors verschil. Dat verschil heeft redenen, en die redenen zijn kenbaar.

• Bodemkwaliteit. Meer dan een eeuw ertsverwerking laat sporen na. In delen van het gebied liggen oude bezinkbekkens, opslagbergen en verwerkingsterreinen. Dat betekent niet dat elk perceel een probleem is — het betekent dat u moet weten waar het perceel precies ligt en wat de gemeentelijke en regionale kaarten daarover zeggen.
• Ramblas en afstromend water. Bij hevige regen loopt water door droge beddingen die dwars door oud mijnterrein gaan. Dat is een combinatie van overstromingsrisico én meevoerend materiaal.
• Planologische onzekerheid. Zolang het herstelproject van de baai niet definitief is, ligt ook de toekomst van de directe omgeving niet vast. Uitvoering betekent jarenlange werkzaamheden; uitstel betekent dat de huidige situatie blijft.
• Beschermde status. Rond een Sitio Histórico als Cabezo Rajao gelden beperkingen voor wat er op en rond het terrein mag. Dat is goed nieuws voor het erfgoed, maar wie plannen heeft met een perceel in de buurt moet die beperkingen vooraf kennen.
• Voorzieningen en verhuurbaarheid. Dit is geen toeristische kustplaats. Voor permanente bewoning kan dat prettig zijn, voor verhuurrendement is het een heel ander verhaal dan aan de Mar Menor.

Dat is geen reden om dit gebied af te schrijven. Er zijn mensen die hier heel bewust wonen: dicht bij Cartagena, dicht bij Cabo de Palos, met ruimte en met een landschap dat nergens anders op lijkt. Het is wél een reden om hier per adres te kijken in plaats van per plaats, en om die vragen te stellen vóór het bod in plaats van erna.

Over prijsontwikkeling doen wij geen voorspellingen. Wat we wél zien: in gebieden met een lopend overheidsdossier is het verschil tussen een goede en een slechte aankoop vooral een kwestie van vooraf weten wat er speelt.

Zelf gaan kijken

Dit is bij uitstek een gebied dat je met een gids moet zien. Losse ruïnes zeggen weinig; het verhaal eromheen maakt het pas begrijpelijk. Bovendien is een deel van het terrein onveilig of afgesloten — ga niet zelf oude schachten of opslagbergen verkennen.

Mediterranean Cartagena Tours organiseert begeleide wandelingen door dit erfgoed. Op het moment van schrijven staan er drie data gepland:

Vanaf de Costa Cálida en de zuidelijke Costa Blanca is dit een prima ochtend: vanaf San Pedro del Pinatar en Los Alcázares rijdt u er in een halfuur tot drie kwartier naartoe, en Cartagena zelf ligt er direct naast voor de middag.

En als u er toch bent

Direct ten oosten van Portmán begint het regionaal park Calblanque, dat volgens de bebording ter plaatse binnen dezelfde Sierra Minera van Cartagena-La Unión valt. Daar loopt bij het Barranco del Moro een geplaveide weg waarvan de oorsprong tot in de Romeinse tijd teruggaat, later opnieuw in gebruik genomen door de negentiende-eeuwse mijnbouw. Op het Monte de las Cenizas staat bovendien nog een kustbatterij, met een poort die u niet verwacht in dit landschap.

Het gebied in één oogopslag: Cartagena links, La Unión in het midden, Portmán aan de kust. Kaartmateriaal © OpenStreetMap-bijdragers.

Veelgestelde vragen